مرحله پنجم: از محقّق ثانى تا نراقى

|174|

يك مبارزه منفى عليه دولت‏هاى جائر را ترسيم كرده‏اند. اظهار نظر قاطع فقيهان شيعه در مسايلى از قبيلِ «قبول ولايت سلطان جائر» و «اعانت ظالمان» و «قبول جوايز سلطان» نوعى اتّفاق نظر و همداستانى را ميان فقيهان شيعه پديد آورد.

به‏رسميّت نشناختن نظام سياسى حاكم و آن را طاغوت و فاقد مشروعيّت خواندن ودردست نداشتن قدرت متمركز سياسى و پراكندگى شيعيان در جهان اسلام، از يك‏سوورفتار خشن و فشار حكومت‏هاى مختلف تا قرن دهم برشيعيان از سوى ديگر، مجموعاً، شرايطى را پديد مى‏آورد كه امكان تدوين مبانى حاكميّت سياسى عصر غيبت را اجازه نمى‏داد.

شيعيان - كه به‏تحكيم مبانى امامت براساس مذهب اهل‏بيت(ع) در علم كلام دست زده بودند - شرايط مهمى را براى امامت و رهبرى، مانند عصمت و انتصاب و نصّ مطرح مى‏كردند كه غالباً مربوط به‏امامت معصوم بود. در عصر غيبت، با توجه به‏پنهان بودن امام معصوم(ع) و شرايطى كه برشيعيان حاكم بود، اين مباحث، پيشرفت چشمگيرى نداشت، امّا در فقه، به‏دليل ابتلاى مردم و نيازشان به‏مسايل مرتبط با نهاد سياسى از يك سو، و نامشروع بودن نظام حاكم از سوى ديگر، به‏طور متفرق، فقيهان، به‏نياز مردم پاسخ مى‏دادند و در ابواب جهاد، امر به‏معروف و نهى از منكر، قضا، حدود، ديات، خمس، زكات، مكاسب محرّمه، نماز جمعه، ... وظيفه مردم را ترسيم مى‏كردند. نوعاً، در اين ابواب، قدرتى خاص را براى فقيه (تحت عنوان حاكم) مى‏يابيم. با اين همه، به‏جز مواردى نادر، مانند كتاب‏هاى ابى‏الصلاح حلبى و ابن‏ادريس، كم‏تر، مسايل مربوط به‏فقه سياسى، يك جا و مدوّن، تنظيم شده است.

بنابراين، عملاً، از زمان غيبت صغرا تا قرن دهم، شرايط لازم براى تدوين فقه سياسى وپرداختن به‏حقوق اساسى عصر غيبت فراهم نمى‏شود. از قرن دهم و حاكميّت صفوى برايران، مسأله، كاملاً عكس مى‏شود. اكنون، حاكميّتى پديد آمده كه تشيّع را مذهب رسمى‏خود اعلام كرده و فقيهان شيعه را از اطراف، به‏همكارى دعوت مى‏كند. در اين شرايط، رويكرد فقيهان شيعه به‏مسأله دولت و روابط ايشان با نظام سياسى، حائز اهميت است.

با بررسى تاريخ عهد صفوى و تا حدودى عصر قاجار، به‏ويژه در زمان جنگ ايران و روس، ما، شاهد همكارى فقيهان با دستگاه سلطنتيم.